Social Reassessment of International Projects Experiences in Community Development: Study of Sustainable Management of Land and Water Resources (SMLWR) in the Hablerud Basin, Iran‌‌

Document Type : Original Article

Authors
Moosa Anbari 1
Mohammad Eskandari Nasab 2
1 Professor, Department of Social Development Studies, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Ph.D. Candidate in Sociology of Social-Rural Development, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran.
10.30470/jrdes.2025.2053628.1055
Abstract
In Iran, numerous initiatives have been undertaken to operationalize the concept of sustainable and participatory development within local communities. Documenting and analyzing the social lessons learned from these experiences is vital for improving implementation mechanisms and informing the design of future programs by both responsible institutions and the academic community. Among these initiatives, the National Action Programme for “the Sustainable Management of Land and Water Resources in the Hablerud Watershed” (SMLWR) stands out as one of the most significant local and rural development projects. Implemented in two phases (Phase I: 1998–2003; Phase II: 2012–2016) through collaboration with national and international organizations, the project aimed to enhance and sustain rural livelihoods through the participatory and optimal management of natural resources. The main objective of this article is to examine the achievements and challenges of the project’s implementation. To this end, the study employs a qualitative meta-synthesis method, reviewing and analyzing 30 reports and studies conducted on the project using a census-based approach. Findings indicate that organizational fragmentation, weak alignment between the project and local social values and capacities, and the hierarchical structure of rural communities were among the key challenges faced during implementation. Conversely, the promotion of local participation—particularly through capacity-building, skills training, and empowerment of village councils and indigenous institutions—was a noteworthy achievement. The Hablerud experience suggests that future success in similar projects depends on fostering inter-organizational coordination, establishing procedural coherence, systematically integrating non-governmental and private sector capacities, enhancing local community participation, and mobilizing indigenous knowledge and stakeholder capabilities.
Keywords
Sustainable Management of Resources, Hablerud Project, Indigenous Values, Sustainable Development, Participatory Development, Community Development

ارجمندی، امین. (1398). بهینه‌سازی کاربری اراضی با در نظر گرفتن معیارهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی در حوزه آبخیز حبله‌رود. رساله دکتری تخصصی در رشته مهندسی کشاورزی، تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده کشاورزی.

امامی، زهرا. (1396). بررسی نقش مدیریت یکپارچه منابع آب بر توسعه پایدار منطقه‌ای (مورد مطالعه: حوزه آبخیز حبله‌رود). پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته برنامه‌ریزی توسعه منطقه‌ای. تهران: دانشگاه علامه طباطبائی، دانشکده علوم اجتماعی.

اویسی، داود. (1393). بررسی تأثیر عوامل روانشناختی اجتماعی بر میزان موفقیت پروژه‌‌های توسعه روستایی با تأکید بر نقطه اتصال عوامل انسانی طرح و جامعه محلی (نقد نظریه توسعه مشارکتی چمبرز - رابرت). پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته جامعه‌شناسی، رشت: دانشگاه گیلان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

باقریان، رضا؛ گودرزی؛ مسعود؛ ثنایی طرقبه، مجید؛ و باقریان کلات، علی. (۱۳۹۶). بررسی ابعاد مشارکت مردم در طرح‌های آبخیزداری با استفاده از روش تحلیل عاملی. مجله علوم و مهندسی آبخیزداری ایران. ۱۱(۳۶)، ۹۶-۷۵.

ببینگتون، آنتونی. (۱۴۰۰). میکاییل سرنیا. دردیوید سایمون، پنجاه متفکر کلیدی توسعه، ترجمه مهدی فرهمندنژاد، تهران: نشر ثالث.

بردی شیخ، واحد؛ سعیدالدین، امیر؛ عبداللهیان، حمید؛ زارع، آرش؛ اسدی نلیوان، امید؛ و الوندی، احسان. (1400). واکاوی ظرفیت‌ها و محدودیت‌های تحقق مدیریت جامع آبخیزها (مطالعه موردی: حوزه آبخیز حبله‌رود، گورسفید)، هفدهمین کنگره علوم خاک ایران و چهارمین همایش ملی مدیریت آب در مزرعه، کرج.

برفی‌زاده، لیلا؛ و سواری، مسلم. (1399). نقش مشارکت اجتماعی در توسعه پایدار روستایی. چهارمین کنفرانس بین‌المللی مهندسی کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست، تهران.

جزی، هوشنگ؛ گرشاسبی، پرویز؛ و جمشیدی، زهره. (1396). طرح مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک حبله‌رود (گزارش مرور پایانی). تهران: نشر پونه.

چمبرز، رابرت (1397) توسعه روستایی: اولویت‌بخشی به فقرا (حمایت از اقشار آسیب‌پذیر). ترجمه مصطفی ازکیا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

حسینی، سیدمحمود؛ فهام، الهام؛ و درویش، امیرکیوان. (1385). بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک در حوزه آبخیز حبله‌رود: مطالعه موردی روستای ارو. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

حیدری‌یان، سیداحمد. (1385). ضرورت‌ها، دلایل و اهداف مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک: مطالعه موردی طرح حبله‌رود. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

راستین، محمد، خاتمی، سیدوحید، نوچه، محمدهادی، میرعماد، سیدحسن و گلیوری، احمد. (1393). نقش توانمندسازی زنان در مدیریت پایدار منابع طبیعی (مطالعه موردی: روستای فروان در طرح بین‌المللی مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک حبله‌رود – استان سمنان). همایش ملی زن و توسعه پایدار روستایی، مشهد.

رجبی، محمدرضا. (1395). بررسی نقش توانمندسازی جوامع محلی در مدیریت پایدار منابع طبیعی (مطالعه موردی حوزه رامه در طرح بین‌المللی مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک حبله‌رود استان سمنان- شهرستان آرادان). پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی منابع طبیعی - بیابان‌زدایی، سمنان: دانشگاه سمنان، دانشکده کویرشناسی.

رضوانی، محمدرضا؛ بدری، سیدعلی؛ سلمانی، محمد؛ و قرنی آرانی، بهروز. (1388). تحلیل عوامل مؤثر بر الگوی مشارکتی توسعه روستایی (مطالعه موردی: حوضه آبخیز حبله‌رود). فصلنامه پژوهش‌های جغرافیای انسانی، 41(69)، 67-86.

سلمانی مقدم، محمد. (1385). چالش‌های مدیریتی و هماهنگی بین بخشی و فرابخشی پروژه‌های فاز اول طرح حبله‌رود. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

سلمانی مقدم، محمد؛ نوری دشتبان، مریم؛ و جزی، هوشنگ. (1393ب). نقش مشارکت مردمی در توسعه پایدار مناطق روستائی (پژوهش موردی تجارب طرح حبله‌رود)، سومین همایش ملی توسعه پایدار روستایی، همدان.

سلمانی‌ مقدم، محمد؛ منصوری، محمدرضا؛ و جزی، هوشنگ. (1393الف). طرح مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک حبله‌رود (مروری بر فاز اول). تهران: انتشارات پونه.

طالب، مهدی؛ و موسی عنبری. (1403). جامعه‌شناسی روستایی: بررسی ابعاد تغییر در روستاهای ایران. ویراست دوم، تهران: دانشگاه تهران.

قرنی آرانی، بهروز. (1394). بررسی کمی نقش برنامه‌ریزی مشارکتی در کاهش فقر روستایی مورد شناسی: شهرستان فیروزکوه، روستای لزور. جغرافیا و آمایش شهری منطقه‌ای، (15)5، 117-136.

قنبری، فاطمه. (1400). ارزیابی حکمرانی مشارکتی در مراتع با استفاده از رویکرد تحلیل شبکه‌های اجتماعی (مطالعه موردی: ذینفعان طرح حبله‌رود در شهرستان آرادان استان سمنان). پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته مدیریت مرتع. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده منابع طبیعی و علوم دریایی.

کارگروه اجرایی حبله‌رود استان تهران. (1385). بررسی اجمالی نتایج حاصله از اجرای طرح ملی حبله‌رود در استان تهران. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

کریمی سنگچینی، ابراهیم؛ اونق، مجید؛ سعدالدین، امیر؛ ضرغامی، مهدی؛ و ویس‌کرمی، ایرج. (۱۴۰۰). ارائه مدل مدیریت جامع منابع آب و خاک حوضه رودخانه ،حبله‌رود با استفاده از رویکرد پویایی سامانه. پ‍‍ژوهشنامه مدیریت حوزه آبخیز، (۲۳)۱۲، ۱۲۹-۱۱۹.

لطیفه، ناهید. (1393). نقش برنامه‌های آب‌وخاک در پایداری و تثبیت جمعیت روستاها؛ مطالعه موردی روستاهای شهرستان دماوند. پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

الماسی، ضیاءالدین. (1385). رویکرد حقوق بشر به برنامه‌ریزی مشارکتی با تکیه بر تجارب روش‌شناختی طرح مدیریت یکپارچه منابع آب‌وخاک حبله‌رود. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

مافی، فاطمه. (1385). بررسی وضعیت و دستاوردهای زنان در فاز اول طرح مدیریت آب‌وخاک حبله‌رود. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

مجتهد، احمد و حسن‌زاده، علی. (1380). پایش و ارزیابی طرح‌های یکپارچه توسعه روستایی: مطالعه موردی حوزه آبریز حبله‌رود. اقتصاد کشاورزی و توسعه، (36)9، 45-74.

میرکیایی، سیدهادی. (1385). طرح مدیریت پایدار منابع آب‌وخاک حبله‌رود. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

نادعلی‌زاده، علی. (1395). پایش خشکسالی و اهمیت‌سنجی علل بروز خشکسالی (مورد مطالعه: حوضه حبله‌رود استان سمنان). پایان‌نامه کارشناسی ارشد در رشته مهندسی کشاورزی. سمنان: دانشگاه سمنان، دانشکده کویرشناسی.

یاوری، غلامرضا؛ خلیلی، محمود؛ و میرکیایی، سیدهادی. (1385). بررسی اثرات اقتصادی و اجتماعی طرح ملی حبله‌رود به روش PRA در روستای پایلوت شهرستان گرمسار: مطالعه موردی روستای بهورد. سمینار برنامه‌ریزی توسعه مشارکتی آب‌وخاک کشور، سمنان.

یوسفوند، سامان؛ و همت، سارا. (1404). مسئله حکمرانی قوانین برنامه توسعه در ایران: حکمرانی ناهم‌گرا و کم‌توجهی به امر اجتماعی. توسعه محلی (روستائی-شهری). توسعه محلی (روستائی-شهری)، (1)17، 7-25.

Amiraslani, F., & Dragovich, D. (2010). Cross-sectoral and participatory approaches to combating desertification: The Iranian experience. Natural Resources Forum, 34, 140-154.
Bagherian, R. & Sanaei, M. (2013). A Social Exchange Approach to people’s participation in sustainable management of water resources programs in Iran, International Conference on Energy, Regional Integration and Socio-economic Development 5817, EcoMod.
Bagherian, R. (2009). Factors Affecting Variation in Levels of Participation in Watershed Management Programs in Iran. Ph.D Thesis Universiti Putra Malaysia.‏
Bagherian, R. (2013). Analyzing local community participation in watershed management programs in Iran. Applied Science Reports, 1(3), 79-86.‏
Bagherian, R., Bahaman, A. S., Asnarulkhadi, A. S. & Ahmad, S. (2009C). Community Participation in Watershed Management Programs. Journal of Social Sciences, 5(3), 251-256.
Bagherian, R., Goodarzi, M. M., & Shadfar, S. (2011). Relationship between attitude toward watershed management programs and level of participation. Middle-East Journal of Scientific Research, 9(3), 324-329.
Bagherian, R., Samah, B., Samah, A. A., & Ahmad, S. (2009A). A social exchange approach to people's participation in watershed management programs in Iran. European Journal of Scientific Research, 34(3), 428-441.‏
Bagherian, Reza and Samah, Bahaman and Samah, Asnarulkhadi Abu and Ahmad, Shamsuddin, (2009B) A Social Exchange Approach to People's Participation in Watershed Management Programs in Iran. European Journal of Scientific Research, 34(3), 428-441.
Cernea, M. M. (Ed.). (1985). Putting people first. Sociological variables in rural development. New York: Oxford University Press.
Chambers, R. (1997) Whose Reality Counts? Putting the first last. London: Intermediate Technology Publications.
Faham, E., Hosseini, S. M. & Darvish, A. K. (2008). Analysis of Factors Influencing Rural People's Participation in National Action Plan for Sustainable Management of Land and Water Resources in Hable-Rud Basin, Iran. American Journal of Agricultural and Biological Sciences, 3(2), 457-461.
Finfgeld-Connett, D. (2018). A guide to qualitative meta-synthesis (Vol. 10). New York, NY, USA.
Finlayson, K. & Dixon, A. (2008). Qualitative meta-synthesis: a guide for the novice. Nurse Researcher, 15(2), 59-71.
Kazemi, M. Malek Mohammadi, I. Samari. D (2009). Sustainable management of natural resources and extension strategies: an application of ANP. ISAHP2009 Proceedings. University of Pittsburgh, Pittsburgh, 19.‏
United Nations. (2000). Millennium Development Goals (MDGs).
United Nations. (2015). Sustainable Development Goals (SDGs).
United Nations Development Programme (UNDP). (2020). Human development report 2020.
Walsh, D., & Downe, S. (2005). Meta‐synthesis method for qualitative research: a literature review. Journal of advanced nursing, 50(2), 204-211.‏ 

  • Receive Date 16 February 2025
  • Revise Date 09 August 2025
  • Accept Date 12 September 2025
  • Publish Date 21 September 2025