تحقیقات ترویج و توسعه روستایی

تحقیقات ترویج و توسعه روستایی

تحلیل عوامل موثر بر توسعه ظرفیت تاب‌آوری کشاورزان حوزه آبخیز زنجان‌رود در مواجهه با کم‌آبی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مجتبی نوری 1
روح اله رضائی 2
محمدکاظم رحیمی 3
1 دانشجوی دکتری ترویج کشاورزی پایدار و منابع طبیعی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
2 استاد گروه ترویج، ارتباطات و توسعه روستایی دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
3 دانش آموخته ترویج و آموزش کشاورزی دانشگاه تربیت مدرس
10.30470/jrdes.2025.2073050.1102
چکیده
طی دهه‌های گذشته رودخانه زنجان‌رود به سبب کاهش بارندگی‌های سالانه، حفر چاه و استفاده بی‌رویه از ذخایر زیرزمینی با کاهش قابل توجه آب مواجه شده است. این پدیده منجر به چالش‌هایی نظیر تخلیه برخی روستاها و کاهش تاب‌آوری جوامع محلی شده است. با در نظر گرفتن تهدید جدی این بحران برای امنیت معیشتی کشاورزان و امنیت غذایی منطقه، این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل عوامل اثرگذار بر توسعه ظرفیت تاب‌آوری کشاورزان حوزه آبخیز زنجان‌رود در مواجهه با کم‌آبی انجام گرفت. جامعه آماری تحقیق کشاورزان حوزه آبخیز زنجان‌رود بودند (21651=N). حجم نمونه از طریق جدول بارتلت و همکاران برابر با 400 نفر برآورد شد که با روش نمونه گیری طبقه ای با انتساب متناسب، انتخاب شدند. برای جمع‌آوری داده‌ها، از ابزار پرسشنامه استفاده شد که روایی همگرا و واگرا با بررسی ضریب میانگین واریانس استخراج شده (AVE) و شاخص فورنل لارکر و پایایی آن با ضریب آلفای کرونباخ و پایایی ترکیبی (CR) تایید شد. برای بررسی سطح تاب‌آوری کشاورزان و عوامل اثرگذار، از مدل‌سازی معادلات ساختاری استفاده شد. نتایج نشان داد، حدود7.7 درصد از کشاورزان این حوزه دارای ظرفیت تاب‌آوری قوی و 3 .92درصد آنها از ظرفیت تاب‌آوری متوسط و ضعیف برخوردارند. همچنین تحلیل عوامل اثرگذار نشان داد عوامل سیاسی- نهادی بیش از سایر عوامل بر تاب‌آوری اثرگذار بودند (0.361=β) و مجموعه عوامل مورد بررسی تحقیق در حضور یکدیگر، 84.5 درصد از تغییرات ظرفیت تاب‌آوری کشاورزان را تبیین کردند. مطابق نتایج حاصله، ارائه خدمات آموزشی و ترویجی و همچنین اصلاح الگوی کشت، ظرفیت تاب‌آوری کشاورزان را افزایش خواهد داد.
کلیدواژه‌ها
ظرفیت سازگاری
تاب‌آوری
کمبود منابع آبی
خشکسالی
بحران آب

عنوان مقاله English

Analysis of Factors Influencing the Development of Farmers’ Resilience Capacity in the Zanjanrud Watershed in the Face of Water Scarcity

نویسندگان English

mojtaba noori 1
Rohollah Rezaei 2
Mohammad Kazem Rahimi 3
1 PhD Student, Natural Resources and Sustainable Agricultural Extension, University of Zanjan, Zanjan, Iran.
2 Professor of Extension, Communication and Rural Development Department of Zanjan University, Zanjan, Iran.
3 Former PhD Student, Agricultural Extension and Education, Tarbiyat Modares University.
چکیده English

over the past decades, the Zanjanrud River has faced a significant decline in water resources due to reduced annual rainfall, well drilling, and excessive exploitation of groundwater reserves. This phenomenon has led to challenges such as the abandonment of certain villages and a reduction in the resilience of local communities. Considering the serious threat this crisis poses to farmers’ livelihood security and regional food security, the present study was conducted with the aim of identifying and analyzing the factors influencing the development of farmers’ resilience capacity in the Zanjanrud watershed in the face of water scarcity. The statistical population consisted of farmers in the Zanjanrud watershed (N=21,651). The sample size was estimated at 400 using Bartlett et al.’s table and a stratified random sampling method with proportional allocation. Data were collected through a questionnaire, the face validity of which was confirmed by researchers and experts, while convergent and discriminant validity were verified using the Average Variance Extracted (AVE) coefficient and the Fornell–Larcker index. Reliability was confirmed using
Cronbach’s alpha and Composite Reliability (CR). To assess farmers’ resilience levels and the influencing factors, Structural Equation Modeling (SEM) with a path analysis approach was applied, and the data were analyzed using SPSS and SmartPLS software. The results indicated that approximately 7.7% of farmers in the region possessed a high level of resilience capacity, while 92.3% demonstrated medium to low resilience capacity. Furthermore, the analysis of influencing factors revealed that political and institutional factors had the greatest impact on resilience (β= 0.361). Overall, the findings showed that the examined factors collectively explained 84.5% of the variance in farmers’ resilience capacity. According to the results, providing educational and extension services, as well as reforming cropping patterns through supportive procurement of low-water-use products, will enhance farmers’ resilience capacity.

کلیدواژه‌ها English

Capacity development
Resilience
Water scarcity
Watershed
Zanjanrud

اسلامی، عارفه و ابراهیمی دهکردی، امین. (1397). سنجش میزان تاب‌آوری اجتماعی در محلات غیررسمی (محله مورد بررسی: امت آباد آمل). معماری شناسی، 1(1).

آستانه، مهسا، تقی‌پور، فائزه، دوازده‌امامی، حمید. (1398). تدوین الگو به‌منظور ظرفیت‌سازی اجتماعی و جامعه‌پذیری بحران آب. پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی ایران، 8(2)، 107-138.

باقری فهرجی، رضا، قربانی، مهدی، خلیقی سیگارودی، شهرام، علم بیگی، امیر. (1400). تحلیل مولفه‌های اثرگذار بر تاب‌آوری جوامع محلی در مواجهه با نوسانات اقلیمی (در حوزه آبخیز ندوشن یزد). مرتع و آبخیزداری، 74(2)، 303-321.

بطحائی، سیده سمیه؛ چیذری، محمد و صدیقی، حسن. (1403). تابع ممیزی عوامل تعیین کننده تاب‌آوری کشاورزان در برابر تغییر اقلیم) مورد مطالعه:کشاورزان حوزه آبریز رودخانه قزل‌اوزن، استان زنجان. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 55-2 (1)95-1.

توحیدی مقدم، علی، پورسعید، علیرضا، بیژنی، مسعود و اشراقی سامانی، رویا. (1403). تبیین الگوی تاب‌آوری معیشت پایدار باغداران استان‌همدان در مواجهه با تغییراقلیم. تحقیقات اقتصاد و توسعه کشاورزی ایران، 55(3)، 447-466.

جمشیدی، علیرضا و عنابستانی، علی­اکبر. (1399). الگوی ساختاری-تفسیری عوامل تأثیرگذار بر توسعه تاب­آوری روستاییان غرب دریاچه ارومیه در برابر تغییرات اقلیم (با تأکید بر خشکسالی). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 11(42)، 22-1.

رضائی، ابوالفضل و معصومی، زهره. (1399). پتانسیل‌یابی منابع آب زیرزمینی در حوضه‌‌ آبریز زنجان­رود با استفاده از تحلیل‌های ‏مکانی و پی‎جویی‌های ژئوالکتریک. فصلنامه علمی علوم زمین، 29(116). 294-287.

سیداخلاقی، سیدجعفر و طالشی، مصطفی (1397). ارتقای تاب­آوری جوامع محلی راهبرد آینده برای مقابله با خشکسالی. طبیعت ایران، 3(3)، 60-68.

شجاعی‌میاندرق، مهدی. (1397). رفتار تاب‌آوری کشاورزان در مواجهه با بحران کمیت و کیفیت آب در بخش شرقی دریاچه ارومیه، ایران (حوزه آجی‌چای): تحلیل روانشناختی محیطی. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده کشاورزی، گروه ترویج و آموزش کشاورزی.

شعبانی، مرضیه، رضائی، ابوالفضل و معصومی، زهره (1399). پتانسیل‌یابی منابع آب زیرزمینی در حوضه‌‌ آبریز زنجان­رود با استفاده از تحلیل‌های ‏مکانی و پی‎جویی‌های ژئوالکتریک. فصلنامه علمی علوم زمین، 29(116). 294-287.

صادقلو، طاهره، سجاسی قیداری، حمدالله. (1393). اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر افزایش تاب­آوری کشاورزان در برابر مخاطرات طبیعی (با تأکید بر خشکسالی) منطقه مورد مطالعه: کشاورزان روستاهای شهرستان ایجرود. جغرافیا و مخاطرات محیطی، 3(2)، 129-154.

صفا، لیلا و ولی نیا، سپیده. (1399). عوامل تأثیرگذار بر رفتارهای حفاظت از منابع آب در بین کشاورزان شهرستان زنجان: کاربرد نظریه انگیزش حفاظت علوم ترویج و آموزش کشاورزی ایران. 16(1)، 131-150.

عباس‌زاده، میرمحمد، امانی، جواد، هیمن خضری، آذر و پاشوی، قاسم. ( 1393). مقدمه‌ای بر معادل‌یابی معادلات ساختاری به روش PLS و کاربرد آن در علوم رفتاری. دانشگاه ارومیه. ایران.

مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان. (1399). سیمای کشاورزان استان زنجان. وزارت جهاد کشاورزی، سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان زنجان.

معتقد، مهسا، شعبانعلی فمی، حسین، اسدی، علی و کلانتری، خلیل (1402). تحلیل اقدامات کشاورزان برای بهبود تاب‌‌آوری نظام‌‌های بهره‌‌برداری کشاورزی کوچک‌‌مقیاس استان همدان در شرایط تغییر اقلیم. مخاطرات محیط طبیعی،12(38)، 31-52.

منگلی، نسرین، رضائی، روح اله و خسروی، یونس. (1401). شناسایی عوامل تأثیرگذار بر اقدامات انطباقی گندم‌کاران در مواجهه با تغییرات اقلیم در استان کرمان. فصلنامه علمی آموزش محیط زیست و توسعه پایدار،11(1)، 113-130.

ولائی، محمد، عبدالهی، عبداله، اسکندرزاده، آینار، حسن زاده، اکبر و ضرابی، هادی. (1399). تحلیل  نقش مدیریت روستایی در افزایش تاب‌آوری روستاییان در برابر خشکسالی (مطالعه موردی: شهرستان میاندوآب). مطالعات برنامه‌ریزی سکونت‌گاه‌های انسانی، 1515 (3)، 872-857.

 
Abdollahi, Z., Kavian, A., & Sadeghi, S. H. R. (2017). Spatio-temporal changes of water quality variables in a highly disturbed river. 243-256.
Abebaw, S. E. (2025). A Global Review of the Impacts of Climate Change and Variability on Agricultural Productivity and Farmers' Adaptation Strategies. Food Science & Nutrition, 13(5), e70260.
Aguilar, F.X., Hendrawan, D., Cai, Z., Roshetko, J.M., Stallmann, J. (2021). Smallholder farmer resilience to water scarcity. Environment, Development and Sustainability, 23, 1-34.
Alam, K.H. (2015). Farmers’ adaptation to water scarcity in drought-prone environments: A case study of Rajshahi District, Bangladesh. Agricultural Water Management, 148, 196-206.
Bartlett, J.E., Kotrlik, J.W., & Higgins, C.C. (2001). Organizational research: Determining appropriation sample size in survey research. Information Technology, Learning, and Performance Journal, 19(1), 43-50.
Benhamou, P. A., Bernués, A., Gaspar, P., Lizarralde, M. J., Mancilla, L., Mandaluniz, N., Mena, Y., Soriano, B., Ondé, D., & Collado, M. (2024). How do farm and farmer attributes explain perceived resilience?. Agricultural Systems, 219.
Blanco, D., Fedotova, T., Malky, A., Mirumachi, N., & Pabon, L. (2021). Under pressure: The economic costs of water stress and mismanagement. The Economist Intelligence Unit public policy.
Cabell, J. F., & Oelofse, M. (2012). An indicator framework for assessing agroecosystem resilience. Ecology and Society, 17(1).
Chikwanha, O.C., Mupfiga, S., Olagbegi, B.R., Katiyatiya, C.L.F., Molotsi, A.H., Abiodun, B.J., Dzama, K., & Mapiye, C. (2021). Impact of water scarcity on dryland sheep meat production and quality: Key recovery and resilience strategies. Journal of Arid Environments, 190, 104511.
Chimi, P. M., Mala, W., Fobane, J. L., Ngamsou, A. K., Batamack, N. B., Nganmeni, L., Pokam, E., Minfele, S., Matick, J., Tchandjie, F., Manga, F., & Bell, J. M. (2024). Factors affecting decision-making to strengthen climate resilience of smallholder farms in the Centre Region of Cameroon. Climate Smart Agriculture, 1(1), 100004.
Chin, W. W. (1998). The partial least squares approach to structural equation modeling. In Modern methods for business research (pp. 295-336). Psychology Press.
Haas, S., Gianoli, A., & Van Eerd, M. (2021). The roles of community resilience and risk appraisal in climate change adaptation: the experience of the Kannagi Nagar resettlement in Chennai. Environment and Urbanization, 33(2), 560–578.
Hair, J. F. (2014). A primer on partial least squares structural equation modeling (PLS-SEM). Sage.
IPCC (2014). Climate change 2014, Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report.
Jain, P. C. (2004). Watershed Management Permanent solution for water scarcity. Natural Resources Management Council.
Javadinejad, S., Dara, R., & Jafary, F. (2021). Analysis and prioritization of the effective factors on increasing farmers resilience under climate change and drought. Agricultural Research, 10(3), 497-513.
Jeans, H., Castillo, G., & Thomas, S. (2017). The future is a choice: absorb, adapt, transform resilience capacities. UK: Oxfam GB.
Kuntke, F., Linsner, S., Steinbrink, E., Franken, J., & Reuter, C. (2022). Resilience in Agriculture: Communication and Energy Infrastructure Dependencies of German Farmers. International Journal of Disaster Risk Science, 13(2), 214-229.
Malhi, G. S., Kaur, M., & Kaushik, P. (2021). Impact of Climate Change on Agriculture and Its Mitigation Strategies: A Review. Sustainability, 13(3), 1318.
Mayunga, J. S. (2007). Understanding and applying the concept of community disaster resilience: A capital-based approach. Draft Working Paper, 1-12.
Meuwissen, M. P. M., Paas, W. H., Slijper, T., Coopmans, I., Ciechomska, A., Lievens, E., ... & Reidsma, P. (2018). Report on resilience framework for EU agriculture: Sustainable and resilient EU farming systems (SureFarm). Project Report, Work Package D1, 1.
Mume, I., Mohammed, J., & Aman, M. (2023). Impact of small-scale irrigation on the livelihood and resilience of smallholder farmers against climate change stresses: Evidence from Kersa district, eastern Oromia, Ethiopia. Heliyon, 9, e18976.
Nicholas, P., Fowler, S., Midmore, P., Coopmans, I., Draganova, M., Petitt, A., & Senni, S. (2021). Evidence of resilience capacity in farmers’ narratives: Accounts of robustness, adaptability and transformability across five different European farming systems. Journal of Rural Studies, 88, 388-399.
Nunnally, J.C., & Bernstein, I.H. (1994). Psychometric theory (3rd ed.). New York: McGraw-Hill.
Pigford, A. E., Hickey, G. M., & Klerkx, L. (2018). Beyond agricultural innovation systems? Exploring an agricultural innovation ecosystems approach for niche design and development in sustainability transitions. Agricultural Systems, 164, 116-121.
Renschler, C., Reinhorn, A. M., Arendt, L., & Cimellaro, G. P. (2011). The PEOPLES Resilience Framework: A conceptual approach to quantify community resilience. Proceedings of COMPDYN, 26-28.
Saja, A., Teo, M., Goonetilleke, A., & Ziyath, M. (2018). An inclusive and adaptive framework for measuring social resilience to disasters. International Journal of Disaster Risk Reduction, 28, 862-873.
Southwick, S., Bonanno, G., Masten, A., Panter, B. C., & Yehuda, R. (2014). Resilience definitions, theory, and challenges: Interdisciplinary perspectives. European Journal of Psychotraumatology, 5(1), 1-14.
Spiegel, A., Slijper, T., de Mey, Y., Meuwissen, M. P., Poortvliet, P. M., Rommel, J., ... & Feindt, P. H. (2021). Resilience capacities as perceived by European farmers. Agricultural Systems, 193, 103224.
Talukder, B., Blay-Palmer, A., & Hipel, K. W. (2020). Towards complexity of agricultural sustainability assessment: Main issues and concerns. Environmental and Sustainability Indicators, 6, 100038.
Wens, M., Mwangi, M., Van Loon, A., & Aerts, J. (2021). Complexities of drought adaptive behaviour: Linking theory to data on smallholder farmer adaptation decisions. International Journal of Disaster Risk Reduction, 63, 102435.

World Resources Institute (WRI) (2021). Water Resilience in a Changing Urban Context:  Africa's Challenge and Pathways for Action

تحقیقات ترویج و توسعه روستایی
دوره 3، شماره 2
پاییز و زمستان 1404
دی 1404
صفحه 141-161

  • تاریخ دریافت 07 مهر 1404
  • تاریخ بازنگری 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش 13 دی 1404
  • تاریخ انتشار 01 دی 1404